Xem Mục Lục

 LUẬN ĐẠI TRÍ ĐỘ [MAHĀPRAJÑĀPĀRAMITĀ ŚĀSTRA] - Tác giả: NĀGĀRJUNA ( LONG THỌ) - Dịch Phạn ra Hán: CƯU MA LA THẬP - Dịch Hán ra Việt: THÍCH THIỆN SIÊU

  Giải thích Phẩm Phương tiện thứ 69
GIẢI THÍCH: PHẨM PHƯƠNG TIỆN THỨ 69
(Kinh Ma Ha Bát-nhã ghi: Phẩm Đại Phương Tiện)
(Kinh Đại Bát-nhã hội hai ghi: Phẩm Xảo Tiện thứ 68)

KINH: Bấy giờ Tu-bồ-đề bạch Phật rằng: Bạch đức Thế Tôn, Bồ-tát ấy từ khi phát tâm trở lại đây thời gian bao lâu mà thành tựu lực phương tiện (upya-bala) như vậy?
Phật dạy: Tu-bồ-đề, Bồ-tát ấy thành tựu lực phương tiện, từ khi phát tâm trở lại đây trải qua vô lượng vô số kiếp.
Tu-bồ-đề thưa: Bạch đức Thế Tôn, Bồ-tát ấy cúng dường bao nhiêu đức Phật mà thành tựu lực phương tiện như vậy?
Phật dạy: Bồ-tát ấy thành tựu lực phương tiện từng cúng dường hằng hà sa số Phật.
Tu-bồ-đề bạch Phật rằng: Bạch đức Thế Tôn, Bồ-tát được lực phương tiện như vậy, trồng những căn lành gì?

* Trang 38 *
device

Phật dạy: Bồ-tát thành tựu lực phương tiện như vậy, là do từ khi phát tâm trở lại đây, đầy đủ Thí ba-la-mật cho đến Bát-nhã ba-la-mật.
Tu-bồ-đề bạch Phật rằng: Bạch đức Thế Tôn, Bồ-tát thành tựu lực phương tiện như vậy rất nhiều.
Phật dạy: Như vậy, như vậy, Bồ-tát thành tựu lực phương tiện như vậy rất nhiều; thí như mặt trời mặt trăng chiếu khắp bốn châu thiên hạ, làm lợi ích rất nhiều, Bát-nhã ba-la-mật cũng như vậy, chiếu năm Ba-la-mật, làm lợi ích rất nhiều. Tu-bồ-đề, thí như Chuyển luân Thánh vương nếu không có xe báu thời không được gọi là Chuyển luân Thánh vương; có được xe báu nên được gọi là Chuyển luân Thánh vương; năm Ba-la-mật cũng như vậy, nếu lìa Bát-nhã ba-la-mật thời không được gọi danh từ Ba-la-mật, không lìa Bát-nhã ba-la-mật nên được gọi danh từ Ba-la-mật. Thí như người phụ nữ không chồng, dễ bị xâm lăng; năm Ba-la-mật cũng như vậy, xa lìa Bát-nhã ba-la-mật dễ bị ma hoặc ma trời phá hoại. Thí như người phụ nữ có chồng khó có thể xâm lăng; năm Ba-la-mật cũng như vậy, 

* Trang 39 *
device

có được Bát-nhã ba-la-mật, ma hoặc ma trời không thể phá hoại. Thí như tướng quân đầy đủ áo giáp, binh trượng, các nước lân cận, cường địch không thể phá hoại; năm Ba-la-mật cũng như vậy, không xa lìa Bát-nhã ba-la-mật nên ma hoặc ma trời, hoặc người tăng thượng mạn, cho đến Bồ-tát Chiên-đà-la không thể phá hoại. Thí như vua nước nhỏ theo thời triều cống Chuyển luân Thánh vương; năm Ba-la-mật cũng như vậy, thuận theo Bát-nhã ba-la-mật. Thí như trăm sông muôn dòng đều chảy vào sông Hằng rồi vào biển cả; năm Ba-la-mật cũng như vậy, được Bát-nhã ba-la-mật thủ hộ nên tùy thuận đến Nhất thiết trí. Thí như cánh tay phải của người, làm việc tiện lợi, Bát-nhã ba-la-mật cũng như vậy; cánh tay trái của người, làm việc không tiện, năm Ba-la-mật cũng như vậy. Thí như muôn dòng sông hoặc lớn hoặc nhỏ đều vào biển cả hợp làm một vị, năm Ba-la-mật cũng như vậy, được Bát-nhã ba-la-mật thủ hộ, theo Bát-nhã ba-la-mật vào Nhất thiết trí, được gọi là Ba-la-mật. Thí như bốn binh chủng của Chuyển luân Thánh vương, xe báu dẫn đường, ý vua muốn ngừng thời xe ngừng ngay, làm cho bốn binh chủng được mãn

* Trang 40 *
device

nguyện, xe báu cũng không rời chỗ cũ; Bát-nhã ba-la-mật cũng như vậy, dẫn đường năm Ba-la-mật đến Nhất thiết trí thường ở trong đó, không vượt quá chỗ cũ. Thí như bốn binh chủng của Chuyển luân Thánh vương, xe báu dẫn đường, Bát-nhã ba-la-mật cũng như vậy, dẫn đường năm Ba-la-mật đến an trú Nhất thiết trí. Bát-nhã ba-la-mật cũng không phân biệt: Thí ba-la-mật tùy theo tap, Giới ba-la-mật cho đến Thiền Ba-la-mật không tùy theo ta. Thí ba-la-mật cũng không phân biệt: Ta tùy theo Bát-nhã ba-la-mật, còn Giới ba-la-mật cho đến Thiền ba-la-mật ta không tùy theo. Giới ba-la-mật cho đến Thiền ba-la-mật cũng như vậy, vì sao? Vì tính của các Ba-la-mật không có năng tác, tự tính không, hư dối, như sóng nắng.
Bấy giờ Tu-bồ-đề bạch Phật rằng: Bạch đức Thế Tôn, nếu hết thảy pháp tự tính không, làm sao Bồ-tát tu sáu Ba-la-mật sẽ được Vô thượng chánh đẳng chánh giác?
Phật dạy: Này Tu-bồ-đề, Bồ-tát khi tu sáu Ba-la-mật nghĩ rằng, tâm thế gian đều điên đảo, ta nếu không tập sức phương tiện thời không thể độ thoát chúng sinh khỏi vòng 

* Trang 41 *
device

vòng sinh tử; ta sẽ vì chúng sinh nên thực hành Thí ba-la-mật cho đến Bát-nhã ba-la-mật. Bồ-tát ấy vì chúng sinh nên xả bỏ tài vật trong ngoài, khi xả bỏ nghĩ rằng, ta không xả bỏ gì, vì sao? Vì tài vật ấy chắc chắn sẽ hư hoại. Bồ-tát suy nghĩ như vậy nên có thể đầy đủ Thí ba-la-mật. Vì chúng sinh nên trọn không phá giới, vì sao? Vì Bồ-tát nghĩ rằng, ta vì chúng sinh mà phát tâm Vô thượng chánh đẳng chánh giác, nếu sát sinh là điều không nên, cho đến ta vì chúng sinh mà phát tâm Vô thượng chánh đẳng chánh giác, nếu sinh tà kiến thời hoặc tham trước Thanh-văn, Bích-chi Phật địa là điều không nên. Bồ-tát suy nghĩ như vậy là có thể đầy đủ Giới ba-la-mật. Bồ-tát vì chúng sinh nên không sân giận, cho đến giận trong giây lát.[1] Bồ-tát suy nghĩ như vầy: Ta nên làm lợi ích chúng sinh, cớ sao khởi tâm sân giận? Như vậy, có thể đầy đủ Nhẫn Ba-la-mật. Bồ-tát vì chúng sinh nên cho đến khi được Vô thượng chánh đẳng chánh giác thường không sinh tâm giải đãi; tu như vậy có thể đầy đủ Tinh tấn Ba-la-mật. Bồ-tát vì chúng sinh nên cho đến khi được Vô thượng chánh đẳng chánh giác không sinh tâm tán loạn; tu như vậy có thể đầy đủ Thiền
 

[1]  T. 7: Đại Bát-nhã ba-la-mật-đa kinh (Mahā-prajñā-pāramitā-sūtra- 大般若波羅蜜多經), quyển 460, phẩm Xảo tiện thứ 68 (巧便品68), tr. 323b11-16: Bồ-tát ma-ha-tát vì thoát khổ sanh tử các hữu tình nên trọn chẳng phát khởi tâm giận dữ. Giả sử hằng bị hủy báng lăng nhục, chua cay quở mắng, đau đớn thấu tim tủy, trọn chẳng phát khởi một niệm giận thù. Nếu lại hằng bị dao gậy ngói đá chất khối các vật đánh đập nơi thân, cắt đứt chém đâm, mổ xẻ lóng đốt cũng chẳng phát khởi một niệm ác tâm.
T. 27: A-tỳ-đạt-ma đại tỳ-bà-sa luận (阿毘達磨大毘婆沙論), quyển 178, tr. 892b6-11. 

* Trang 42 *
device

Ba-la-mật. Bồ-tát vì chúng sinh nên cho đến khi được Vô thượng chánh đẳng chánh giác trọn không lìa trí tuệ, vì sao? Vì trừ trí tuệ ra không thể có pháp gì độ thoát chúng sinh được. Tu như vậy có thể đầy đủ Bát-nhã ba-la-mật.
Tu-bồ-đề bạch Phật rằng: Bạch đức Thế Tôn, nếu các Ba-la-mật không sai biệt nhau thời làm sao Bát-nhã ba-la-mật là đệ nhất, tối thượng, vi diệu đối với năm Ba-la-mật?
Phật bảo Tu-bồ-đề: Như vậy, như vậy, các Ba-la-mật tuy không có sai khác, nếu không có Bát-nhã ba-la-mật thời năm Ba-la-mật kia không được gọi là Ba-la-mật, nhân nơi Bát-nhã ba-la-mật mà năm Ba-la-mật kia được gọi là Ba-la-mật. Thí như các loài chim đủ màu sắc đến ở bên núi Tu-di đều đồng thành một sắc; năm Ba-la-mật cũng như vậy, nhân nơi Bát-nhã ba-la-mật đạt đến trong Nhất thiết trí thành một loại không khác, không phân biệt đây là Thí ba-la-mật, đây là Giới ba-la-mật cho đến đây là Bát-nhã ba-la-mật, vì sao? Vì các Ba-la-mật không có tự tính, vì do nhân duyên nên các Ba-la-mật không có sai khác.

* Trang 43 *
device

Tu-bồ-đề bạch Phật rằng: Bạch đức Thế Tôn, Nếu theo thật nghĩa không có phân biệt, làm sao Bát-nhã ba-la-mật lại là tối thượng vi diệu đối với năm Ba-la-mật?
Phật dạy: Như vậy, như vậy, Tu-bồ-đề, tuy trong thật nghĩa không có phân biệt, chỉ theo pháp thế tục nên nói Thí ba-la-mật, Giới ba-la-mật cho đến Bát-nhã ba-la-mật. Vì muốn độ chúng sinh khỏi vòng sinh tử, mà chúng sinh ấy thật chẳng sinh chẳng tử, chẳng khởi chẳng thoái lui. Này Tu-bồ-đề, vì chúng sinh không có gì của chính nó, vậy nên biết hết thảy pháp không có gì của chính nó. Do nhân duyên ấy nên Bát-nhã ba-la-mật tối thượng, tối diệu đối với năm Ba-la-mật. Thí như trong chúng người nữ của cõi Diêm-phù-đề, ngọc nữ báu là đệ nhất, tối thượng, tối diệu; Bát-nhã ba-la-mật cũng như vậy, là đệ nhất, tối thượng, tối diệu đối với năm Ba-la-mật.
Tu-bồ-đề bạch Phật rằng: Bạch đức Thế Tôn, vì ý gì mà Phật nói Bát-nhã ba-la-mật là tối thượng, tối diệu?
Phật bảo Tu-bồ-đề: Vì Bát-nhã ba-la-mật đưa hết thảy thiện pháp đến trong Nhất thiết trí (sarvajđa), trú chỗ không trú.[1]
 

[1] T. 7: Đại Bát-nhã ba-la-mật-đa kinh (Mahā-prajñā-pāramitā-sūtra- 大般若波羅蜜多經), quyển 460, tr. 324b4-7: Phật bảo: Thiện Hiện! Bởi Bát nhã Ba la mật đa đây dùng vô sở đắc mà làm phương tiện, khắp năng nhiếp lấy tất cả thiện pháp, hòa hợp tới vào Nhất thiết trí trí an trụ chẳng động, nên Ta hằng thường khen nói Bát nhã Ba la mật đa; T. 8: Phóng quang bát-nhã kinh (放光般若經), quyển 16, phẩm Âu thứ 70 (漚品 70), tr. 110a6-11: Phật bảo Tu-bồ-đề! Vì Bát-nhã ba-la-mật bao trùm công đức của các thiện pháp và không trú nơi trí Nhất thiết. Tu-bồ-đề thưa: Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật có chỗ lấy và có chỗ bỏ phải không? Phật dạy: Bát-nhã ba-la-mật đối với các pháp không có chỗ lấy cũng không có chỗ bỏ. Vì sao? Vì các pháp không có chỗ giữ và không có chỗ bỏ.

* Trang 44 *
device

Tu-bồ-đề bạch Phật rằng: Bạch đức Thế Tôn, Bát-nhã ba-la-mật có thật pháp khả thủ khả xả chăng?
Phật dạy: Không. Bát-nhã ba-la-mật không có thật pháp khả thủ, khả xả, vì sao? Vì hết thảy pháp không thủ không xả.
Bạch đức Thế Tôn, Bát-nhã ba-la-mật không thủ, không xả pháp gì?
Phật dạy: Bát-nhã ba-la-mật không thủ, không xả sắc; không thủ, không xả thọ, tưởng, hành, thức cho đến Vô thượng chánh đẳng chánh giác.
Bạch đức Thế Tôn, làm sao không thủ sắc cho đến không thủ Vô thượng chánh đẳng chánh giác?
Phật dạy: Nếu Bồ-tát không nghĩ đến sắc cho đến không nghĩ đến Vô thượng chánh đẳng chánh giác, ấy gọi là không thủ sắc cho đến không thủ Vô thượng chánh đẳng chánh giác.
Tu-bồ-đề thưa: Bạch đức Thế Tôn, nếu không nghĩ đến sắc cho đến không nghĩ đến Vô thượng chánh đẳng chánh giác, làm sao được 

* Trang 45 *
device

sao được tăng ích thiện căn? Thiện căn không tăng ích thời làm sao đầy đủ các Ba-la-mật? Nếu không đầy đủ các Ba-la-mật thời làm sao được Vô thượng chánh đẳng chánh giác?
Phật bảo Tu-bồ-đề: Nếu Bồ-tát không nghĩ đến sắc cho đến không nghĩ đến Vô thượng chánh đẳng chánh giác, khi ấy thiện căn được tăng ích; thiện căn tăng ích nên đầy đủ các Ba-la-mật; các Ba-la-mật đầy đủ nên được Vô thượng chánh đẳng chánh giác, vì sao? Vì khi không nghĩ đến sắc cho đến không nghĩ đến Vô thượng chánh đẳng chánh giác, liền được Vô thượng chánh đẳng chánh giác.
Bạch đức Thế Tôn, vì nhân duyên gì nên trong khi không nghĩ đến sắc cho đến không nghĩ đến Vô thượng chánh đẳng chánh giác liền được Vô thượng chánh đẳng chánh giác?
Phật dạy: Vì nghĩ đến thời đắm trước cõi Dục, cõi Sắc, cõi Vô sắc; không nghĩ đến thời không đắm trước. Như vậy, Tu-bồ-đề, Bồ-tát tu Bát-nhã ba-la-mật không nên đắm trước gì.
Bạch đức Thế Tôn, Bồ-tát tu Bát-nhã ba-la-mật như vậy nên trú vào chỗ nào?

* Trang 46 *
device

Phật dạy: Bồ-tát tu như vậy không trú nơi sắc cho đến không trú nơi trí Nhất thiết chủng (sarvath-jđna).
Bạch đức Thế Tôn, vì nhân duyên gì nên không trú nơi sắc cho đến không trú nơi trí Nhất thiết chủng?
Không chấp trước nên không trú, vì sao? Vì Bồ-tát ấy không thấy có pháp có thể chấp trước, có thể thủ; như vậy, Bồ-tát do không trú, không trước pháp tu Bát-nhã ba-la-mật.
Này Tu-bồ-đề, nếu Bồ-tát nghĩ rằng, nếu hành được như vậy, tu được như vậy là tu Bát-nhã ba-la-mật. Ta nay hành Bát-nhã ba-la-mật, tu Bát-nhã ba-la-mật; nếu chấp thủ tướng như vậy thời xa lìa Bát-nhã ba-la-mật; nếu xa lìa Bát-nhã ba-la-mật thời xa lìa Thí ba-la-mật cho đến xa lìa trí Nhất thiết chủng, vì sao? Vì Bát-nhã ba-la-mật không có chỗ trú trước, cũng không có người trú trước, vì tự tính không. Bồ-tát nếu còn chấp thủ tướng thời thoái thất đối với Bát-nhã ba-la-mật; nếu thoái thất Bát-nhã ba-la-mật thời thoái thất Vô thượng chánh đẳng chánh giác, không được Phật thọ ký. Bồ-tát lại nghĩ rằng: Trú nơi Bát-nhã ba-la-mật có thể phát sinh Thí 

* Trang 47 *
device

ba-la-mật cho đến tâm đại bi. Nếu nghĩ như vậy thời mất Bát-nhã ba-la-mật, mất Bát-nhã ba-la-mật thời không thể phát sinh Thí Ba-la-mật cho đến tâm đại bi. Bồ-tát nếu lại nghĩ rằng: Chư Phật biết các pháp không có tướng lãnh thọ nên được Vô thượng chánh đẳng chánh giác. Bồ-tát nếu diễn thuyết, khai thị, dạy bảo như vậy thời mất Bát-nhã ba-la-mật, vì sao? Vì chư Phật đối với các pháp không có sở tri, không có sở đắc, cũng không có pháp khả thuyết, huống gì sẽ có sở đắc, thời không có lẽ đó.
Tu-bồ-đề bạch Phật rằng: Bạch đức Thế Tôn, Bồ-tát tu Bát-nhã ba-la-mật làm sao không có lỗi lầm ấy?
Phật dạy: Nếu Bồ-tát tu Bát-nhã ba-la-mật nghĩ rằng: Các pháp không có gì của chính nó, không thể chấp thủ; nếu pháp không có gì của chính nó không thể chấp thủ thời không có sở đắc. Nếu làm được như vậy là tu Bát-nhã ba-la-mật. Nếu Bồ-tát đắm trước nơi pháp không có gì của chính nó thời xa lìa Bát-nhã ba-la-mật, vì sao? Vì trong Bát-nhã ba-la-mật không có pháp chấp trước.

* Trang 48 *
device

Tu-bồ-đề bạch Phật rằng: Bạch đức Thế Tôn, Bát-nhã ba-la-mật xa lìa Bát-nhã ba-la-mật ư? Thí ba-la-mật xa lìa Thí ba-la-mật ư? Cho đến trí Nhất thiết chủng xa lìa trí Nhất thiết chủng ư? Bạch đức Thế Tôn, nếu Bát-nhã ba-la-mật xa lìa Bát-nhã ba-la-mật cho đến trí Nhất thiết chủng xa lìa trí Nhất thiết chủng thời làm sao Bồ-tát được Bát-nhã ba-la-mật, cho đến được trí Nhất thiết chủng?
Phật dạy: Bồ-tát khi tu Bát-nhã ba-la-mật không sinh ý nghĩ: Sắc là sắc, sắc gì, cho đến không sinh ý nghĩ trí Nhất thiết chủng là trí Nhất thiết chủng, trí Nhất thiết chủng của ai. Như vậy, Bồ-tát có thể phát sinh Bát-nhã ba-la-mật cho đến phát sinh trí Nhất thiết chủng.
* Lại nữa, Tu-bồ-đề, Bồ-tát khi tu Bát-nhã, không quán sắc hoặc thường hoặc vô thường, hoặc khổ hoặc vui, hoặc ngã hoặc phi ngã, hoặc không hoặc chẳng không, hoặc lìa hoặc chẳng lìa, vì sao? Vì tự tính không thể sinh tự tính, cho đến trí Nhất thiết chủng cũng như vậy. Nếu Bồ-tát tu Bát-nhã quán sắc như vậy, cho đến quán trí Nhất thiết chủng như vậy thời có thể phát sinh Bát-nhã

* Trang 49 *
device

ba-la-mật cho đến trí Nhất thiết chủng. Thí như Chuyển luân Thánh vương đi đến đâu đều có bốn binh chủng đi theo, Bát-nhã ba-la-mật cũng như vậy, đi đến đâu đều có năm Ba-la-mật đi theo đến trú trong Nhất thiết trí. Thí như khéo điều khiển xe bốn ngựa không đi sai đường, thời tùy ý đi đến; Bát-nhã ba-la-mật cũng như vậy, điều khiển năm Ba-la-mật không sai chánh đạo, sẽ đi đến trí Nhất thiết chủng.
Tu-bồ-đề thưa: Bạch đức Thế Tôn, thế nào là Bồ-tát đạo? Thế nào là phi đạo?
Phật dạy: Thanh-văn đạo chẳng phải Bồ-tát đạo; Bích-chi Phật đạo chẳng phải Bồ-tát đạo; trí Nhất thiết chủng đạo là Bồ-tát đạo, ấy gọi là Bồ-tát đạo và phi đạo.
Tu-bồ-đề thưa: Bạch đức Thế Tôn, Bát-nhã ba-la-mật của các Bồ-tát vì đại sự nên sinh khởi, nghĩa là khai thị: ấy là đạo, ấy là phi đạo.
Phật dạy: Như vậy, như vậy, Bát-nhã ba-la-mật vì đại sự nên sinh khởi, nghĩa là khai thị: ấy là đạo, ấy là phi đạo. Bát-nhã ba-la-mật ấy vì độ vô lượng chúng sinh nên sinh khởi; vì lợi ích vô số chúng sinh nên sinh

* Trang 50 *
device

khởi. Bát-nhã ba-la-mật tuy làm việc lợi ích cũng không lãnh thọ sắc; không lãnh thọ thọ, tưởng, hành thức; không lãnh thọ địa vị Thanh-văn, Bích-chi Phật. Này Tu-bồ-đề, Bát-nhã ba-la-mật là dẫn đường của các Bồ-tát, khai thị Vô thượng chánh đẳng chánh giác khiến xa lìa địa vị Thanh-văn, Bích-chi Phật mà an trú Nhất thiết trí. Bát-nhã ba-la-mật là các pháp thường trú, không sinh không diệt.
Tu-bồ-đề thưa: Bạch Thế Tôn, nếu Bát-nhã ba-la-mật không sinh không diệt, làm sao Bồ-tát khi tu Bát-nhã ba-la-mật nên bố thí; làm sao nên trì giới; làm sao nên tu nhẫn nhục; làm sao nên tinh tấn; làm sao nên nhập thiền định; làm sao nên tu trí tuệ?
Phật bảo Tu-bồ-đề: Bồ-tát nhớ nghĩ đến Nhất thiết trí nên tu bố thí; nhớ nghĩ đến Nhất thiết trí nên tu trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ. Đem công đức ấy chia sẽ cho chúng sinh cùng hồi hướng đến Vô thượng chánh đẳng chánh giác. Nếu hồi hướng như vậy thời đầy đủ sáu Ba-la-mật và tâm từ bi. Nếu Bồ-tát không xa lìa sáu Ba-la-mật thời không xa lìa Nhất thiết trí. Vì thế 

* Trang 51 *
device

thế nên Bồ-tát muốn được Vô thượng chánh đẳng chánh giác hãy nên học, nên tu sáu Ba-la-mật. Bồ-tát tu sáu Ba-la-mật đầy đủ hết thảy thiện căn sẽ được Vô thượng chánh đẳng chánh giác. Vì thế nên Bồ-tát nên tập hành sáu Ba-la-mật.
Tu-bồ-đề thưa: Bạch đức Thế Tôn, làm sao Bồ-tát nên tập hành sáu Ba-la-mật?
Phật dạy: Chư Bồ-tát quán như vầy: Sắc không hợp không tán, thọ, tưởng, hành, thức không hợp không tán, cho đến trí Nhất thiết chủng không hợp không tán; ấy gọi là Bồ-tát tập hành sáu Ba-la-mật.
* Lại nữa, Tu-bồ-đề, Bồ-tát nên nghĩ rằng: Ta sẽ không trú trong sắc, không trú trong thọ, tưởng, hành, thức, cho đến không trú trong trí Nhất thiết chủng, như vậy nên tập hành sáu Ba-la-mật, vì sao? Vì sắc ấy không chỗ trú, cho đến Nhất thiết trí không chỗ trú. Như vậy, Bồ-tát do pháp vô trú mà tập hành sáu Ba-la-mật sẽ được Vô thượng chánh đẳng chánh giác. Thí như người muốn ăn quả Yêm-la hoặc quả Ba-la-na-bà, thời nên gieo giống nó theo thời, tưới tẩm, giữ gìn, dần dần sinh trưởng hợp với thời tiết, liền có quả

* Trang 52 *
device

để ăn. Bồ-tát cũng như vậy, muốn được Vô thượng chánh đẳng chánh giác nên học sáu Ba-la-mật: Dùng bố thí để nhiếp thủ chúng sinh; dùng trì giới, tinh tấn, trí tuệ, thiền định nhiếp thủ chúng sinh, độ chúng sinh thoát vòng sinh tử. Tu như vậy sẽ được Vô thượng chánh đẳng chánh giác. Thế nên Bồ-tát muốn không theo lời người khác, hãy nên học Bát-nhã ba-la-mật. Muốn nghiêm tịnh cõi Phật, thành tựu tuệ giác cho chúng sinh, muốn ngồi đạo tràng, muốn Chuyển pháp luân, hãy nên học Bát-nhã ba-la-mật.
Tu-bồ-đề bạch Phật rằng: Bạch đức Thế Tôn, nên như vậy học Bát-nhã ba-la-mật ư?
Phật dạy: Bồ-tát nên như vậy học Bát-nhã ba-la-mật. Muốn đối với các pháp được tự tại, hãy nên học Bát-nhã ba-la-mật, vì sao? Vì học Bát-nhã ba-la-mật thời đối với các pháp được tự tại.
* Lại nữa, Bát-nhã ba-la-mật rất lớn đối với các pháp; thí như biển cả rất lớn đối với muôn sông; Bát-nhã ba-la-mật cũng như vậy, rất lớn đối với hết thảy pháp. Vì thế nên muốn cầu Thanh-văn, Bích-chi Phật và Bồ-tát đạo, hãy nên học Bát-nhã ba-la-mật. Thí như 

* Trang 53 *
device

thợ bắn cung cầm chiếc cung và mũi tên như ý thời không sợ oán địch; Bồ-tát cũng như vậy, tu Bát-nhã ba-la-mật cho đến trí Nhất thiết chủng thời ma hoặc ma trời không thể phá hoại. Vì vậy nên Bồ-tát muốn được Vô thượng chánh đẳng chánh giác hãy nên học Bát-nhã ba-la-mật. Tu Bát-nhã ba-la-mật được mười phương chư Phật hộ niệm.
Tu-bồ-đề bạch Phật rằng: Bạch đức Thế Tôn, làm sao mười phương chư Phật hộ niệm Bồ-tát ấy?
Phật bảo Tu-bồ-đề: Bồ-tát khi tu bố thí, mười phương chư Phật đều hộ niệm. Khi tu Giới ba-la-mật cho đến Bát-nhã ba-la-mật, mười phương chư Phật đều hộ niệm. Nhân hộ niệm thế nào? Bố thí không thể có được; trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ không thể có được, cho đến trí Nhất thiết chủng không thể có được. Bồ-tát không có được các pháp như vậy, chư Phật hộ niệm Bồ-tát ấy. Lại nữa, chư Phật không vì sắc nên hộ niệm; không vì thọ, tưởng, hành, thức nên hộ niệm, cho đến không vì trí Nhất thiết chủng nên hộ niệm.

* Trang 54 *
device

Tu-bồ-đề bạch Phật rằng: Bạch đức Thế Tôn, Bồ-tát học rất nhiều mà thật không học gì hết.
Phật dạy: Như vậy, như vậy, Bồ-tát học rất nhiều mà thật không học gì hết, vì sao? Vì các pháp của Bồ-tát học đều không thể có được.
Tu-bồ-đề bạch Phật rằng: Bạch đức Thế Tôn, Phật thuyết pháp hoặc nói lược, hoặc nói rộng, ở trong pháp ấy các Bồ-tát muốn cầu Vô thượng chánh đẳng chánh giác đối với sáu Ba-la-mật hoặc lược hoặc rộng, hãy nên thọ trì, thân cận, đọc tụng; đọc tụng rồi suy nghĩ, quán sát đúng, tâm tâm số pháp không hiện hành.
Phật bảo Tu-bồ-đề: Như vậy, như vậy, Bồ-tát hoặc lược hoặc rộng học sáu Ba-la-mật, nên biết tướng hết thảy pháp lược, rộng.
Tu-bồ-đề thưa: Bạch đức Thế Tôn, làm sao Bồ-tát biết thảy pháp tướng lược, rộng?
Phật dạy: Biết sắc như tướng, biết thọ, tưởng, hành, thức cho đến biết trí Nhất thiết chủng như tướng; biết được hết thảy pháp tướng rộng, lược như vậy.

* Trang 55 *
device

Tu-bồ-đề thưa: Bạch đức Thế Tôn, thế nào là sắc như tướng; thế nào là thọ, tưởng, hành, thức cho đến trí Nhất thiết chủng như tướng?
Phật bảo Tu-bồ-đề: Sắc vô sinh vô diệt, vô trụ dị; ấy gọi là sắc như tướng; cho đến trí Nhất thiết chủng vô sinh vô diệt, vô trụ dị; ấy gọi là trí Nhất thiết chủng như tướng. Bồ-tát nên học trong ấy.
* Lại nữa, Bồ-tát khi biết các pháp thật tế là biết tướng lược, tướng rộng của hết thảy pháp.
Bạch đức Thế Tôn, thế nào là các pháp thật tế?
Phật dạy: Không biên tế, ấy gọi là thật tế. Bồ-tát học thật tế ấy biết tướng lược, tướng rộng của hết thảy pháp. Nếu Bồ-tát biết pháp tính của các pháp là Bồ-tát có thể biết tướng lược, tướng rộng của hết thảy pháp.
Bạch đức Thế Tôn, thế nào là pháp tánh[1] của các pháp?
 

[1] Đại trí độ luận, quyển 32, chương 44: giải thích nghĩa bốn duyên: Pháp tánh (dharmatā): mỗi mỗi pháp không, không có phẩm trật sai khác, ấy là như; đồng là “Một không,” ấy là pháp tánh.
Pháp tánh ấy cũng có hai: 1. Dùng tâm không chấp trước phân biệt các pháp, tự có tánh riêng. 2. Gọi là vô tướng pháp, đó là thật tướng các pháp. Như kinh Trì-tâm dạy: Pháp tánh vô lượng, hàng Thanh-văn tuy đắc pháp tánh, vì trí có lượng nên không thể nói vô lượng, như người tuy đi đến biển lớn, vì đồ nhỏ nên không thể lấy vô lượng nước, ấy là pháp tánh.
Pháp tánh: Pháp là Niết-bàn, không thể phá hoại, không thể hý luận. Pháp tánh là hạt giống trong chính, như trong đá vàng có kim tánh, trong đá trắng có ngân tánh. Như vậy trong hết thảy pháp thế gian đều có tánh Niết-bàn. Chư Phật Hiền thánh lấy trí tuệ, phương tiện, trì giới, thiền định, giáo hóa dẫn đạo, khiến được Niết-bàn pháp tánh ấy. Người lợi căn biết ngay các pháp ấy đều là pháp tánh, ví như người có thần thông có thể biến ngói đá thành vàng, còn người độn căn, phương tiện phân biệt tìm cầu, mới được pháp tánh, ví như đúc hàn đá vậy sau được vàng.
Lại nữa, như tánh nước chảy xuống, nên dồn về nơi biển, hợp làm một vị. Các pháp cũng như vậy, hết thảy tướng chung tướng riêng đều quy về pháp tánh, đồng làm một tướng, gọi là pháp tánh; như kim cương ở đỉnh núi, dần dần xoi xuống đến mé đất kim cương, thời tự tánh mới ngừng. Các pháp cũng như vậy, dùng trí tuệ phân biệt truy tìm đến trong “Như,” từ như vào “Tự tánh,” như vốn chưa sanh, dứt các hý luận, gọi là pháp tánh. Lại như trâu nghé quanh quẩn kêu la, gặp được mẹ mới thôi. Các pháp cũng như vậy, đủ thứ sai khác, lấy bỏ không đồng, được đến tự tánh mới ngừng. Không còn chỗ đến nữa, ấy gọi là Pháp tánh.

* Trang 56 *
device

Phật dạy: Tánh của sắc gọi là pháp tính. Tính ấy không có phân, không có chẳng phân. Bồ-tát biết pháp tính nên biết tướng lược, tướng rộng của hết thảy pháp.
Tu-bồ-đề bạch Phật rằng: Bạch đức Thế Tôn, làm sao nên biết tướng lược, tướng rộng của hết thảy pháp?
Phật dạy: Nếu Bồ-tát biết hết thảy pháp không hợp không tán là biết tướng lược, tướng rộng của hết thảy pháp.
Tu-bồ-đề thưa: Bạch đức Thế Tôn, pháp gì chẳng hợp chẳng tán?
Phật dạy: Sắc chẳng hợp chẳng tán; thọ, tưởng, hành, thức chẳng hợp chẳng tán, cho đến trí Nhất thiết chủng chẳng hợp chẳng tán; tánh hữu vi, tính vô vi chẳng hợp chẳng tán, vì sao? Vì tự tính các pháp không có, làm sao có hợp có tán? Nếu các pháp tự tính không có, ấy là chẳng phải pháp? Chẳng phải pháp thời chẳng hợp chẳng tán! Như vậy nên biết tướng lược, tướng rộng của hết thảy pháp.
Tu-bồ-đề thưa: Bạch đức Thế Tôn, ấy là Bát-nhã ba-la-mật lược nhiếp của Bồ-tát.

* Trang 57 *
device

Trong Bát-nhã ba-la-mật lược nhiếp ấy, Bồ-tát mới phát tâm cần nên học, cho đến Bồ-tát ở thập địa cũng nên học. Bồ-tát học Bát-nhã ba-la-mật lược nhiếp ấy thời biết tướng lược tướng rộng của hết thảy pháp.
LUẬN: Tu-bồ-đề nghe nói tướng lợi căn của Bồ-tát, nghĩa là từ một Ba-la-mật có thể phát sinh năm Ba-la-mật. Tu một Ba-la-mật tức có thể đủ năm Ba-la-mật, như phẩm trên nói. Việc ấy hiếm có nên nạn hỏi Phật: Bồ-tát ấy từ khi phát tâm trở lại đây, trải qua bao nhiêu thời gian có thể được phương tiện như vậy? Phật đáp: Bồ-tát ấy từ khi phát tâm trở lại đây, trừ vị đại Bồ-tát, đối với các chúng sinh khác phải trải qua vô lượng vô số kiếp. Hoặc có Bồ-tát từ khi phát tâm trở lại đây trải qua vô lượng vô số kiếp, vì có tội lớn che tâm nên không thấy Phật, không thân cận cúng dường. Thế nên hỏi: Bồ-tát ấy cúng dường bao nhiêu đức Phật? Phật đáp Bồ-tát ấy đã cúng dường hằng hà sa số Phật. Ở trên nói vô lượng vô số, nơi đây nói hằng hà sa số, có nghĩa là số nhiều đồng nhau. Có Bồ-tát phát tâm đã lâu, tuy dùng nhiều hương hoa cúng dường Phật mà chưa thể gieo trồng căn lành, nghĩ rằng: Ta chắc chắn được quả báo vì có tâm sâu xa tu sáu Ba-la-mật. Nếu dùng tâm sâu xa tu sáu Ba-la-mật là công đức để được Vô thượng chánh đẳng

* Trang 58 *
device

đẳng chánh giác, nên nói là gieo trồng căn lành. Thế nên tiếp hỏi câu thứ ba: Gieo trồng căn lành thế nào? Phật đáp: Bồ-tát ấy từ khi mới phát tâm trở lại đây, tu đủ sáu Ba-la-mật, làm tất cả phước đức, tu tập tất cả thiện pháp. Tu-bồ-đề nghe xong hoan hỷ bạch Phật rằng: Hy hữu, bạch Thế Tôn, Bồ-tát ấy tu được phương tiện như vậy. Đó là chưa dứt các phiền não, chưa lìa sinh tử mà có thể hơn kẻ đã dứt phiền não, lìa sinh tử. Vô thỉ sinh tử lại đây chứa nhóm ác pháp, tâm Bồ-tát hậu lai mà có thể dùng tâm hậu lai không theo việc ác đã chứa nhóm trước, đó, thế là hy hữu. Hết thảy chúng sinh không có ơn đối với Bồ-tát, mà Bồ-tát vẫn thường muốn làm lợi ích; chúng sinh muốn cướp mạng Bồ-tát, cắt xẻ thân thể, mà Bồ-tát lại muốn dùng cái vui đệ nhất của Phật là tuệ mạng đem cho chúng sinh. Như vậy thật là hy hữu. Phật hứa khả lời Tu-bồ-đề, lại muốn làm cho việc ấy được rõ ràng nên nêu thí dụ: Như mặt trời mặt trăng chiếu khắp bốn châu thiên hạ; nếu không có mặt trời mặt trăng thời trăm giống lúa, cỏ thuốc và chúng sinh không nương đâu để sinh trưởng. Mặt trăng là âm khí, mặt trời là dương khí; hai khí hòa hợp nên muôn vật trưởng thành; thế nên mặt trời mặt trăng đối với bốn châu thiên hạ có lợi ích lớn. Bồ-tát cũng như vậy, đối với bốn loài chúng sinh, đem tâm đại bi thương xót, tùy theo sở nguyện của họ mà tu hết

* Trang 59 *
device

thảy pháp lành; dùng lực đại trí tuệ phá tâm chấp trước thiện pháp của chúng sinh. Các thiện pháp, sáu Ba-la-mật tăng trưởng thành tựu như vậy, thẳng đến Vô thượng chánh đẳng chánh giác.
Lại, chúng sinh tuy có mắt, nếu không có mặt trời mặt trăng thời không thấy gì; cũng như vậy, chúng sinh tuy có lợi trí, thiện căn thế tục, nếu không có ánh sáng Bát-nhã ba-la-mật thời còn không được quả Nhị thừa, huống gì được Vô thượng chánh đẳng chánh giác.
Lại, Bồ-tát tuy tu năm Ba-la-mật, nếu không được Bát-nhã ba-la-mật thời không được gọi là Ba-la-mật, vì không phá được tâm chấp trước. Nếu Bồ-tát có thể tự đem thân mạng mình bố thí, nếu không có Bát-nhã thời tâm kia dễ hỏng; như người đàn bà không chồng thời dễ bị xâm lăng; nếu có Bát-nhã thời không thể phá hoại. Bồ-tát tuy tu các pháp sâu xa khác, nếu không có Bát-nhã thời không gọi là tu Ba-la-mật, chỉ gọi là tu pháp lành, vì có hạn lượng. Trong kinh đây nói thí dụ: Chuyển luân Thánh vương tuy có ngàn người con, có tám muôn bốn ngàn tiểu vương và sáu vật báu thời không gọi là Chuyển luân Thánh vương, vì không thể bay đi khắp bốn châu thiên hạ. Nếu vua khiến kim luân báu đi đến thời bấy giờ mới gọi là Chuyển luân Thánh vương. Bồ-tát cũng như vậy, tuy có các

* Trang 60 *
device

thiện pháp bố thí... vì không có Bát-nhã ba-la-mật nên không gọi là Bồ-tát, vì người tu sáu Ba-la-mật không thể trừ chướng ngại, hành Bồ-tát đạo. Thí như vị tướng giỏi rành về phương pháp chiến đấu, khí cụ đầy đủ thời không sợ oán địch; vị tướng giỏi tức là Bồ-tát, khí cụ tức là Bát-nhã.
Tăng thượng mạn[1] nghĩa là: Chưa được Thánh đạo, mà ý nghĩ cho đã được. Bồ-tát nói pháp rốt ráo không, mà người tăng thượng mạn vì tâm bất đồng nên phá hoại Bồ-tát; ngoại đạo, Phạm-chí và các ma dân cho đến Bồ-tát Chiên-đà-la cũng như vậy.
Bồ-tát Chiên-đà-la là: Như trong phẩm Ma[2] đã nói. Nghe ma đi đến xưng tán danh tự của mình và thọ ký cho, liền sinh tâm khinh mạn.
Lại, vì Bát-nhã ba-la-mật nên nói năm Ba-la-mật. Nếu người nào có thể đi thẳng vào thật tướng các pháp thời không cần vì họ nói bố thí... là cửa ban đầu vào Bát-nhã. Vì người độn căn tội nặng nên mới dùng đủ nhân duyên nói bố thí phá xan tham; trì giới bẻ gãy phiền não; nhẫn nhục mở cửa phước đức, làm được việc khó làm; tinh tấn như gió thổi lửa cháy bừng không tắt; thiền định nhiếp tâm định, quán thật tướng các pháp. Năm Ba-la-mật ấy đều hướng đến Bát-nhã ba-la-mật. Như các tiểu
 

[1] T. 29: A-tỳ-đạt-ma câu xá luận (阿毘達摩俱舍論), quyển 19: Tăng thượng mạn (abhimāna) là khi chưa chứng đắc các pháp thù thắng (viśeṣa), tức các pháp vô lậu hoặc hữu lậu nương vào thiền định (samādhisaṃniśrita) nhưng lại nghĩ rằng mình đã chứng đắc, là một trong bảy mạn; Abhidharmakośa śāstra, Anuśayanirdeśa, tr. 285: aprāpte viśeṣa ādhigame prāpto mayety abhimāna.
[2] Xem Đại trí độ luận, quyển 68, giải thích phẩm ma sự thứ 46; Aṣṭasāhasrikā prajñāpāramitā sūtra, Mārakarmaparivarta ekādaśaḥ, tr. 115-124; T. 7: Đại bát-nhã ba-la-mật-đa kinh (大般若波羅蜜多經), quyển 440, phẩm Ma sự thứ 44 (魔事品44), tr. 215c13-21; T. 7: Đại bát-nhã ba-la-mật-đa kinh (大般若波羅蜜多經), quyển 509, phẩm Ma sự thứ 14 (魔事品14), tr. 596a17-22; T. 8: Phóng quang bát-nhã kinh (放光般若經), quyển 10, phẩm Giác ma thứ 47 (47), tr. 72c29-73a4.

* Trang 61 *
device

vương triều cống Chuyển luân Thánh vương, như muôn sông đều đổ về biển cả; các thiện pháp bố thí cũng như vậy, được Bát-nhã ba-la-mật thủ hộ nên được đến Nhất thiết trí.
Hỏi: Năm Ba-la-mật như các dòng sông, Bát-nhã ba-la-mật như biển cả, cớ sao nay nói năm Ba-la-mật được Bát-nhã thủ hộ, được vào Nhất thiết trí?
Đáp: Ông không nghe trước đây nói Bát-nhã có nhiều tên gọi ư? Nhất thiết trí là tên gọi khác của Bát-nhã. Phước đức của năm Ba-la-mật vào trong Bát-nhã liền được thanh tịnh Bát-nhã. Bát-nhã thanh tịnh nên được Phật đạo, bấy giờ đổi lại gọi là Nhất thiết trí (sarvajđa).[1] Thế nên nói, vào Nhất thiết trí tức là vào Bát-nhã. Có người nghi các Ba-la-mật đều có lực, cớ gì chỉ nói công dụng của Bát-nhã là lớn? Thế nên nói, thí như cánh tay phải của người làm việc tự nhiên, thuận tiện; năm Ba-la-mật như cánh tay trái, không có được Bát-nhã thời làm việc không tiện. Lại như người mở mắt làm việc thời mọi việc đều thành; như người dẫn đường đi trước, các bè bạn theo sau; đi tới, dừng lại đều theo vị dẫn đường, không được tự tại. Bát-nhã ba-la-mật cũng như vậy, dẫn đường năm Ba-la-mật, mọi việc tu tập đều trông chờ vào Bát-nhã. Trong kinh này, Phật tự nói thí dụ: Như xa luân báu của Chuyển
 

[1]Xem Đại trí độ luận, quyển 42, 43, 63, 72, 83; Đại phẩm Bát-nhã kinh, quyển 12, phẩm Chư ba la mật thứ 44; Phóng quang Bát-nhã kinh, quyển 10, phẩm đẳng thứ 45.

* Trang 62 *
device

Chuyển luân Thánh vương dẫn đường bốn binh chủng; xe ngừng thời các vật báu khác đều ngừng. Luân báu là chỉ Bát-nhã ba-la-mật, thường dẫn đường trước năm Ba-la-mật, năm Ba-la-mật đi theo. Như trong phẩm đầu của Kinh Bát-nhã nói: Bồ-tát muốn đầy đủ Thí ba-la-mật thời không thấy người cho, người nhận và vật bố thí.[1] Trước tiên trù lượng, phân biệt dứt hết thảy chấp trước vậy sau mới bố thí. Thế là sự bố thí có Bát-nhã dẫn đường. Như xa luân báu hàng phục bốn châu thiên hạ xong, thường ở tại cung vua, giữa hư không; thánh vương là chỉ Bồ-tát; xe báu là chỉ Bát-nhã; phá các ma dân, phiền não xong thời vào trú trong cung Nhất thiết trí (sarvajđa). Xe báu ấy không phân biệt: Ta thường ở trước, các báu khác ở sau; không có tâm thương ghét: Chỗ ấy nên đến, chỗ ấy không nên đến. Bát-nhã không có phân biệt cũng như vậy: Thí ba-la-mật theo ta đến, còn Giới ba-la-mật chớ đến, nói rộng như trong kinh. Trong Kinh này, Phật tự nói nhân duyên: Hết thảy pháp tính không có năng tác, sở tác.
Tu-bồ-đề nghe xong bạch Phật rằng: Nếu hết thảy pháp tính không, không có gì của chính nó, làm sao Bồ-tát tu sáu Ba-la-mật có thể được Vô thượng chánh đẳng chánh giác? 
Phật đáp: Bồ-tát tu Bát-nhã nghĩ rằng: Các pháp tuy rốt ráo không, nhưng vì chúng sinh điên
 

[1] Xem Đại trí độ luận, quyển 11.

* Trang 63 *
device

đảo, đắm trước sâu xa, không hiểu được, nếu Ta không dùng phương tiện thời không thể độ chúng sinh được. Phương tiện (Upya) là thân kim sắc, ba mươi hai tướng, tám mươi vẻ đẹp tùy hình, vô lượng hào quang, thần thông biến hóa, có thể dùng một ngón tay làm chuyển động mười phương ba ngàn đại thiên quốc độ, dùng Phạm âm thuyết pháp, có sắc thân xem không nhàm chán, có mười trí lực, bốn điều không sợ, mười tám pháp không chung, giải thoát vô ngại, trí Nhất thiết chủng (sarvath-jđna), đại từ đại bi... Đầy đủ vô lượng Phật pháp như vậy, vậy sau có thể giáo hóa chúng sinh, chúng chắc chắn tín thọ. Được lực như vậy, giả sử nói dối người còn tin theo, huống gì nói thật? Như kinh nói: Ta tuy biết thật tướng các pháp Ta có thể vào Niết-bàn, nhưng vì chúng sinh nên Ta tu Thí ba-la-mật... như trong kinh nói rộng, cho đến không thể đem việc gì khác độ sinh.
Tu-bồ-đề bạch Phật rằng: Bạch đức Thế Tôn, nếu các Ba-la-mật rốt ráo không, không có sai khác, cớ sao Bát-nhã lại tối tôn đối với các Ba-la-mật? Phật hứa khả lời Tu-bồ-đề: Trong rốt ráo không, các Ba-la-mật thật không có sai biệt; nếu không có Bát-nhã thời ai biết được các Ba-la-mật rốt ráo không, không có phân biệt? Nếu không có Bát-nhã thời năm pháp kia làm sao được gọi là Ba-

* Trang 64 *
device

la-mật? Năm Ba-la-mật tuy chưa vào Bát-nhã thời có sai khác, khi đã vào Bát-nhã thời không có sai khác? Như các vật có màu sắc khác nhau, nhưng khi đến bên núi Tu-di thời cùng biến thành một màu; không được nói màu của các vật đều đồng, cớ sao chỉ gọi riêng núi Tu-di là lớn? Thí ba-la-mật... cũng như vậy, tuy không có sai khác, nhưng đều vì sức Bát-nhã nên không được nói, cớ sao chỉ xưng Bát-nhã là lớn? Tu-bồ-đề tuy mong được Phật giải thích mà còn chưa hiểu rõ, lại đem việc khác để hỏi Phật: Nếu ở trong thật nghĩa không có sai khác, thời làm sao Bát-nhã lại tối thượng đối với năm Ba-la-mật? Trước kia nói chưa được Thánh đạo không, nay nói được Thánh đạo không, thế nên nói là đệ nhất thật nghĩa. Thánh đạo đệ nhất thật nghĩa là rất đáng tin, trong ấy cũng không có sai khác. Phật hứa khả nói rằng: Như vậy, như vậy, Ta phân biệt nói sáu Ba-la-mật đều là vì thế tục mà nói, vì sao? Đối người đời không thể chỉ vì họ nói thật tướng các pháp. Họ nghe rồi mê muội nên sinh nghi hối. Do thế, lấy đệ nhất nghĩa làm tâm và dùng ngôn ngữ thế tục để nói; vì vậy phân biệt các Ba-la-mật giáo hóa chúng sinh. Chúng sinh thật không có pháp, đều là không, không sinh không diệt, không thoái không khởi; sắc cũng như vậy. Thế nên Bát-nhã ba-la-mật tuy không mà có thể chỉ bày những việc như vậy; thí như ngọc nữ

* Trang 65 *
device

báu là đệ nhất tối thượng tối diệu giữa chúng nữ nhân.
Tu-bồ-đề bạch Phật rằng: Phật có ý gì mà thường nói Bát-nhã tối thượng, khi nghe Tu-bồ-đề mỗi mỗi nói Bát-nhã và năm Ba-la-mật không có sai khác, Phật cũng hứa khả rồi lại nói Bát-nhã là tối thượng?
Phật dạy: Bát-nhã thủ hộ hết thảy thiện pháp đưa đến trú trong Nhất thiết trí. Hết thảy pháp tuy không, nếu không có Bát-nhã thời hết thảy thiện pháp đều không thể đạt đến Nhất thiết trí. Thiện pháp (kuśala-dharma) là năm Ba-la-mật, ba mươi bảy phẩm trợ đạo, đại từ đại bi, các pháp của Bồ-tát...
Hỏi: Nếu tu các pháp lành cũng có thể đến Nhất thiết trí, cớ gì chỉ nói nhờ Bát-nhã mới được đến?
Đáp: Tuy các thiện pháp hòa hợp lại có thể phá phiền não, được Vô thượng chánh đẳng chánh giác, mà Bát-nhã đối với trong ấy có công sức lớn; thí như đại quân đánh địch mà chủ tướng được công danh. Lại có người nói: các thiện pháp không có được Bát-nhã thời không đến được Nhất thiết trí. Bát-nhã không có được các thiện pháp thời chỉ có thể đến Nhất thiết trí (sarvajđa). Như Kinh nói: Ở nước

* Trang 66 *
device

Phật Sư tử lôi âm có cây báu trang nghiêm, thường tuôn ra vô lượng pháp âm nói về hết thảy pháp rốt ráo không, không sinh không diệt; nhân dân nước ấy sinh ra liền nghe pháp âm ấy, nên không khởi tâm ác, được vô sinh pháp nhẫn. Người như vậy thời đâu có các công đức bố thí, trì giới...? Cũng có người cuồng,[1] người say theo Phật theo Tứ đế tức thời được đạo? Những người không có trí tuệ tu các pháp khác như vậy cũng đắc đạo, không có lẽ ấy.
Tu-bồ-đề hỏi Phật: Bát-nhã rốt ráo không, không lấy pháp thánh, không bỏ pháp phàm phu, cớ sao Phật nói Bát-nhã ấy có thể đưa đến trú trong Nhất thiết trí?
Phật hứa khả lời ấy và nói: Như vậy, như vậy, Bát-nhã ấy không lấy, không bỏ; tuy nói lấy Nhất thiết trí, nhưng vì không chấp thủ pháp nên lấy; nghĩa trú cũng như vậy. Trong đây Phật tự nói nhân duyên: Hết thảy pháp không có tướng chấp thủ. Hết thảy pháp là sắc cho đến Bồ-đề; pháp ấy hư dối, từ nhân duyên sinh, không có tự tính cho nên không lấy; không lấy nên không bỏ, do không có ức niệm thủ tướng.
Tu-bồ-đề thưa: Nếu không ức niệm sắc, làm sao tăng trưởng căn lành? Căn lành không tăng trưởng, làm sao được Vô thượng chánh đẳng chánh giác?
 

[1]Tham khảo T. 2: Tạp a-hàm kinh (Saṃyuktāgama-雜阿含), quyển 44, kinh số 1178, tr. 317c5-318a5.

* Trang 67 *
device

Phật đáp: Nếu Bồ-tát diệt được ức niệm đối với hết thảy pháp, tức là không, vô tướng, vô tác giải thoát; giải thoát tức là thật tướng các pháp. Tuy có căn lành mà vì tâm chấp thủ tướng điên đảo nên không tăng trưởng; thí như gieo lúa, lúa mạ tuy tốt, song vì cỏ rác nhiều nên không thể tăng trưởng. Trong đây nói nhân duyên: Vì chúng sinh ức niệm nên sinh vào chỗ thiện, bất thiện trong ba cõi; nếu không có ức niệm thời không đắm trước; không đắm trước thời không sinh. Tu-bồ-đề theo Phật, theo Phật nghe xong, suy nghĩ, trù lượng pháp ấy rốt ráo không, không có gì của chính nó; nếu hành pháp ấy cũng có thể không có được gì, không có chỗ trú, vì sao? Vì nhân quả giống nhau; thế nên hỏi Phật: Bồ-tát nghĩ rằng tu Bát-nhã trú chỗ nào, được cái gì? Phật đáp: Không trú trong hết thảy pháp cho đến trong không trú cũng không trú; không thủ tướng nên không đắm trước; không đắm trước nên không trú. Trong đây Phật tự nói nhân duyên: Bồ-tát không thấy pháp có thể chấp trước, có thể trú; không thấy người chấp trước, người trú. Trong đây vì pháp khó phá nên chỉ nói không chấp trước pháp, không trú pháp, mà không nói người trú, người chấp trước.
Này Tu-bồ-đề, nếu Bồ-tát trú nơi chúng sinh không, pháp không ấy nghĩ rằng: Ta tu được như

* Trang 68 *
device

vậy là lỗi, là lìa, vì sao? Vì Bát-nhã ba-la-mật là không chấp trước tướng, mà Bồ-tát ấy đem tâm chấp ngã, bên ngoài trước không, bên trong trước ngã, không như thật tu Bát-nhã, nên nói xa lìa Bát-nhã, vì sao? Vì Bát-nhã ba-la-mật là không trước tướng, vì tự tính không có vậy. Ở trên, vì chấp không nên mất, nay vì phá không nên được Bát-nhã, nhưng lại chấp trước Bát-nhã không có tự tính, nên lỗi; vì lỗi nên không được thọ ký. Nếu nghĩ rằng, trú trong Bát-nhã có thể sinh Thí ba-la-mật... cũng lại như vậy.
Hỏi: Nhân duyên cả hai đều bị lỗi như trên nói, có thể được; còn đây cớ gì bị lỗi?
Đáp: Cả hai đều bị lỗi trên vì chấp trước không, chấp trước vô tự tính, lại không thể tu Thí ba-la-mật... mà sinh tà kiến, nên nghĩ rằng: Nếu pháp hoàn toàn không thì tu hành cái gì? Người ấy vì chẳng chấp trước không, chẳng chấp trước vô tính nên tu hành Thí ba-la-mật... nghĩ rằng: Có thể không chấp trước không, không chấp trước vô tính mà tu công đức ấy, ấy là chơn đạo, cũng là bị lỗi, vì tâm kia còn có chỗ hy vọng. Nếu mất Bát-nhã thời không thể tu Thí ba-la-mật cho đến tâm đại bi, vì sao? Vì Vô thượng chánh đẳng chánh giác là pháp chơn thật; Bát-nhã ba-la-mật tương tợ pháp ấy, các thiện pháp bố thí... không tương tợ, vì còn chấp thủ

* Trang 69 *
device

thủ tướng. Nếu Bồ-tát tự ức tưởng phân biệt hết thảy pháp tướng không thể chấp thủ, thời chư Phật biết người ấy đã được Vô thượng chánh đẳng chánh giác. Tướng không chấp thủ là rốt ráo không, không thể chấp thủ, vì các tướng diệt, cũng vì khai thị, diễn nói cho người khác nên mất Bát-nhã. Người ấy vì tâm cầu không, nên lỗi; cầu vô tính cũng lỗi: Ta là người phàm phu sinh tử, các phiền não chưa sạch, làm sao đạt được? Chỉ theo lời Phật dạy, tự mình không phân biệt mà định tâm, vì người khác nói, không chấp thủ hết thảy tướng là thật pháp. Mỗi mỗi nhân duyên đem việc ấy khai thị, giáo hóa, ấy cũng là lỗi, vì sao? Vì chư Phật đối với các pháp không có sở đắc, nghĩa không có gì chấp thủ cũng như vậy. Pháp không thể thủ tướng, cho đến danh từ giả còn không thể nói, huống gì pháp có sở đắc? Các pháp tướng tịch diệt, không có hý luận, hết thảy đường ngôn ngữ dứt bặt.
Tu-bồ-đề nghĩ rằng: Nếu “không” có lỗi thời trong “không không” cũng có lỗi? Trong pháp không chấp thủ cũng có lỗi, nhưng không thể không có đạo? Nên nay hỏi Phật: Làm sao tu hành không có lỗi lầm ấy?
Phật đáp: Nếu Bồ-tát biết các pháp rốt ráo không, không có gì của chính nó, không thể chấp thủ, pháp ấy không thể biết được; tu hành như vậy

* Trang 70 *
device

vậy thời không lỗi. Bồ-tát nếu chấp trước rốt ráo không, chấp trước vô tính, chấp trước đạo tu hành; Phật nói cả ba đều có lỗi. Bồ-tát nghe xong thời bỏ tâm chấp trước, nay còn chấp trước sở hành của Phật, chưa bỏ: Như sở hành của Phật chắc chắn là chơn đạo, ta chỉ theo Phật tu hành, hết thảy pháp không có gì của chính nó, không chấp thủ tướng. Thế nên là lỗi. Nay có thể như pháp sở đắc trong tâm Phật, pháp tướng như vậy Phật cũng không có sở đắc, vì không có sở đắc nên không tham quý Phật, không khinh hèn kẻ khác. Tâm kia bình đẳng đối với hết thảy chúng sinh.
Đây lại hỏi: Bát-nhã thanh tịnh như vậy, không có lỗi lầm, lìa tự tướng, không chấp trước; không lìa tự tướng tức có chấp trước. Nếu lìa tự tướng, làm sao có thể tu hành?
Phật đáp: Nếu Bồ-tát đối với các pháp chẳng sinh, ấy gọi là tu Bát-nhã. Bồ-tát ấy không nói sắc hoặc thường hoặc vô thường; không nói là sắc, sắc của ai là sắc, phá sắc, sắc của ai, phá người. Sắc cho đến trí Nhất thiết chủng cũng như vậy. Nếu pháp rốt ráo không, như vậy truy tìm không thể được; ấy là không thể sinh, vì cớ sao? Vì pháp có tự tính không thể sinh pháp có tự tính; pháp không có tự tính không thể sinh pháp không có tự tính. Phá các điên đảo được nghị luận chơn thật như vậy 

* Trang 71 *
device

là đều do sức Bát-nhã ba-la-mật; các Ba-la-mật khác đi theo; thí như Chuyển luân Thánh vương đến đâu, bốn binh chủng theo nấy. Do phước của Thánh vương nên bốn binh chủng đều có thể bay; do sức Bát-nhã nên các pháp đều là thật tính, đồng đến Phật đạo.
* Lại nữa, thí như khéo điều khiển xe bốn ngựa không đi sai đường. Ngựa tuy có sức kéo xe, nếu không có người điều khiển thời không thể đến được. Bố thí... tuy có công đức quả báo, nếu không có Bát-nhã điều khiển thời không thể đến Phật đạo. Mỗi mỗi thí dụ như vậy, năm Ba-la-mật vào trong Bát-nhã ba-la-mật, tuy không có sai biệt nhưng vì việc ấy mà Bát-nhã là tối tôn tối diệu.
Tu-bồ-đề nghe Phật mỗi mỗi nhân duyên nói Bát-nhã tối đại, lại nghe nói không tu hành là tu hành Bát-nhã, thế nên hỏi Phật: Thế nào là Bồ-tát đạo, thế nào chẳng phải Bồ-tát đạo? Phật đáp: Nhị thừa chẳng phải Bồ-tát đạo, tuy có kẻ phàm phu và các phiền não, chẳng phải Bồ-tát đạo, vì thô nên không nói; còn hàng Nhị thừa đồng tu hành Không, đồng cầu Niết-bàn nên nói là chẳng phải Bồ-tát đạo. Việc thô, người ta không nghi; việc tế người ta nghi. Nhất thiết trí là Bồ-tát đạo, ấy là trong nhân nói quả. Tu-bồ-đề hoan hỷ tán thán Bát-nhã rằng: Bát-nhã ba-la-mật vì việc lớn (Mahvastu) nên sinh khởi,[1] như
 

[1] T. 8: Ma-ha Bát-nhã ba-la-mật kinh (摩訶般若波羅蜜經), quyển 14, tr. 327a4-14; Đại trí độ luận, quyển 70.

* Trang 72 *
device

trong Kinh nói rộng, cho đến vì các pháp thường trú.[1]
Tu-bồ-đề gạn hỏi: Nếu Bát-nhã không sinh không diệt, thời làm sao tu bố thí, trì giới...?
Phật đáp: Vì Bát-nhã không sinh không diệt tức là rốt ráo không; vì rốt ráo không nên không trở ngại tu sáu Ba-la-mật. Bồ-tát nghe mỗi mỗi nhân duyên tán thán Nhất thiết trí; vì Nhất thiết trí nên tu bố thí; vì độ chúng sinh nên hồi hướng đến Vô thượng chánh đẳng chánh giác. Công đức của sáu Ba-la-mật ấy an lập trong thật tướng các pháp mà hồi hướng đến Vô thượng chánh đẳng chánh giác. Như vậy, Bồ-tát đầy đủ sáu Ba-la-mật và các công đức từ bi, không điên đảo, có thiện căn chính hạnh.
Tu-bồ-đề hỏi: Bồ-tát nên làm sao tập hành sáu Ba-la-mật?
Phật đáp: Bồ-tát quán sắc pháp... không hợp không tán. Sắc pháp... do phiền não điên đảo hòa hợp nên hợp, do chính trí quán sát nên tán; Bồ-tát do lợi trí quán sát sâu xa thời không có pháp hợp, còn phiền não điên đảo hư dối nên chẳng phải hợp; như ở trước phá ô nhiễm và người ô nhiễm đã nói rõ. Thế nên Bồ-tát biết các pháp vốn không hợp nên cũng không tán, thời không sinh tâm cao ngạo.[2]
 

[1]T. 8: Ma-ha Bát-nhã ba-la-mật kinh (摩訶般若波羅蜜經), quyển 21, tr. 370c15-26; Đại trí độ luận, quyển 82.
[2] Xem Đại trí độ luận, quyển 49, 56.

* Trang 73 *
device

* Lại nữa, Bồ-tát không nên nghĩ rằng: Ta do trí tuệ chơn thật làm cho sắc pháp... thanh tịnh mà an trú trong đó, vì sao? Vì sắc pháp... không có chỗ trú; như đất trú nơi nước, nước trú nơi gió, gió trú nơi không, không không có chỗ trú; vì vốn không có chỗ trú nên hết thảy đều không trú.[1] Bồ-tát nên như vậy trú trong pháp không trú mà được Vô thượng chánh đẳng chánh giác. Trong kinh này nói thí dụ: Hạt giống là Bát-nhã ba-la-mật, Quả là Vô thượng chánh đẳng chánh giác; nếu người muốn được Vô thượng chánh đẳng chánh giác hãy nên gieo hạt giống Bát-nhã. Người là hành giả, nước là năm Ba-la-mật; như người khi tưới tẩm cây, tuy chưa thấy quả nhưng thời tiết đến thời sẽ được; thời tiết hòa hợp là đầy đủ các pháp. Như trong kinh Tán thán Bát-nhã: Nếu Bồ-tát muốn không làm theo kẻ khác thời nên hiểu được thật tướng các pháp; nếu người có tà kiến đi đến phá hoại, thì giác tỉnh mà không theo họ; nếu muốn nghiêm tịnh cõi Phật, ngồi đạo tràng, Chuyển pháp luân, hãy nên học Bát-nhã.
Tu-bồ-đề hỏi Phật: Như lời Phật dạy: Bồ-tát nên học Bát-nhã?
Phật dạy: Ta dạy khiến học Bát-nhã.
Tu-bồ-đề nghĩ rằng: Hết thảy pháp tướng bình đẳng, cớ gì chỉ dạy học Bát-nhã?
 

[1] T. 13: Đại phương đẳng đại tập kinh (大方等大集經), quyển 16, tr. 112c10-113a1; T. 14: Duy ma cật sở thuyết kinh (Vimalakỵrti-nirdea stra-維摩詰所說經), quyển 2, phẩm Văn thù sư lợi vấn tật , tr. 547c16-22.
[2]Xem Đại trí độ luận, quyển 49, 56.

* Trang 74 *
device

Phật đáp: Học Bát-nhã ấy, đối với hết thảy pháp được tự tại, nên Ta dạy học Bát-nhã. Bát-nhã là tối đại đối với hết thảy pháp; như Phật là tối tôn giữa hết thảy chúng sinh. Lại như muôn sông, biển cả là lớn. Lại như trong kinh này nói ví dụ người bắn cung. Nếu Bồ-tát có thể thực hành Bát-nhã tự tại, đối với các pháp như vậy thời ma hoặc ma dân không thể hơn được, huống gì người tăng thượng mạn và người tà kiến? Bồ-tát ấy được mười phương chư Phật hộ niệm. Trong kinh đây, Phật nói: Nếu Bồ-tát tu sáu Ba-la-mật, cũng có thể quán sáu Ba-la-mật rốt ráo không; người như vậy có công phu lớn, nên được chư Phật hộ niệm. Thí như dũng sĩ vào trận phá giặc mà không bị thương, được vua hộ niệm; Bồ-tát cũng như vậy, phá giặc phiền não, đầy đủ sáu Ba-la-mật mà không đắm trước sáu Ba-la-mật thời được Phật hộ niệm. Phật không chấp thủ sắc của Bồ-tát ấy nên hộ niệm; không chấp thủ thọ, tưởng, hành, thức của Bồ-tát ấy, nên hộ niệm, vì sao? Vì sắc, thọ, tưởng, hành, thức là pháp hư dối, không thật; chư Phật quán thân Bồ-tát ấy đúng như thật tướng nên hộ niệm. Tu-bồ-đề hoan hỷ thưa: Bồ-tát học nhiều, cũng học pháp thế tục, cũng học đạo, cũng học Ba-la-mật, cũng học rốt ráo không, cũng học khởi, cũng

* Trang 75 *
device

học diệt. Phàm phu thì học khởi, không thể học diệt; Thanh-văn học diệt, không thể học khởi; còn Bồ-tát cũng học khởi, cũng học diệt; thế nên nói có nhiều sở học. Pháp khởi diệt ấy như huyễn, như mộng, rốt ráo không, nên thật không có học gì. Phật hứa khả lời ấy, tự nói nhân duyên: Sở học của Bồ-tát đều không có sở đắc.
Tu-bồ-đề bạch Phật rằng: Bạch đức Thế Tôn, Phật nói pháp hoặc lược hoặc rộng, Bồ-tát nên học; vì sao lại nói sở học đều không có sở đắc? Ý Tu-bồ-đề là: Như Phật nói tám vạn bốn ngàn pháp tụ, mười hai bộ loại kinh hoặc rộng hoặc lược, là pháp sở học của ba thừa. Trong đây nói Bồ-tát muốn được Vô thượng chánh đẳng chánh giác nên học sáu Ba-la-mật hoặc lược hoặc rộng. Học là nên thọ trì, thân cận pháp ấy; đọc tụng, suy nghĩ, quán sát đúng, cho đến vào vô tướng tam-muội, tâm tâm số pháp không hiện hành. Bồ-tát học được như vậy thời biết được tướng rộng, tướng lược của các pháp. Rộng là từ tám vạn bốn ngàn pháp tụ cho đến vô lượng thật pháp; lược là cho đến tiểu phẩm kinh, một phẩm trong tiểu phẩm kinh, một đoạn trong một phẩm.
* Lại nữa, lược là biết các pháp hết thảy không, vô tướng, vô tác, vô sinh, vô diệt; rộng là các pháp phân biệt mỗi mỗi tướng như trong phẩm Thiện tri thức ở sau sẽ nói.[1]
 

[1] Tham khảo Đại phẩm Bát-nhã kinh, quyển 24, phẩm Thiện đạt thứ 79; T. 8: Phóng quang Bát-nhã kinh, quyển 18, phẩm Siêu việt pháp tướng thứ 79.

* Trang 76 *
device

Tu-bồ-đề hỏi: Làm sao Bồ-tát biết được tướng lược, tướng rộng của hết thảy pháp?
Phật đáp: Nếu biết được các pháp như, như tướng; nghĩa là không sinh, không diệt, không trụ dị.
Hỏi: Nếu như[1] là tướng một (eka-lakaa), tướng vô sinh, làm sao Bồ-tát vì biết như ấy nên biết tướng chung, tướng riêng của các pháp: Tướng chung tức là tướng lược, tướng riêng tức là tướng rộng?
Đáp: Như, là thật tướng các pháp thường trú không hoại, không theo các lối quán sát. Bồ-tát được “như” ấy tức là phá các điên đảo vô minh tà kiến; người ấy vì được thật pháp nên biết rõ ràng tướng chung, tướng riêng của hết thảy pháp thế gian. Hàng phàm phu con mắt tuệ có bệnh, vì vô minh điên đảo che lấp nên không thể biết như thật.
Hỏi: Tướng thật pháp là không, vô tướng, vô tác, các trí bặt dứt, làm sao nói được tướng như thật? Biết rõ ràng tướng chung, tướng riêng của các pháp?
Đáp: Trước ta đã đáp mà ông đối với “như” còn thủ tướng nên lại vấn nạn. Nếu ông biết “như” thời không nên vấn nạn. Như ấy rốt ráo vô tướng
 

[1] Xem Đại trí độ luận, quyển 79.

* Trang 77 *
device

nên không ngăn ngại biết tướng chung, tướng riêng các pháp, vì con mắt trí tuệ rõ ràng.
* Lại nữa, thí như người tuổi đã lớn mới biết việc làm của mình khi nhỏ đều là ngu si, đáng cười. Bồ-tát cũng như vậy, từ trong thật tướng các pháp khởi lên rồi trở lại, đối với sáu căn theo quả báo điên đảo, nghĩ đến cái vui tịch diệt giải thoát mới biết những điều ưa đắm của sáu căn thế gian đều là hư dối, đáng bỏ; ấy gọi là tướng chung. Ở trong đó phân biệt bất tịnh có thượng, trung, hạ; phân biệt vô thường, khổ, không, vô ngã cũng như vậy, cho đến tám vạn bốn ngàn sai lầm.
* Lại nữa, biết như như, pháp tính, thật tế nên cũng biết tướng chung, tướng riêng của các pháp. Nghĩa sai khác giữa như như, pháp tính, thật tế như trong phẩm đầu đã nói.[1] Ở đây Phật nói chẳng phải biên tế là thật tế. Chẳng phải biên tế là không có tướng có thể chấp thủ, không có pháp nhất định có thể chấp trước, vì được pháp tính nên biết mười tám tính của sắc... đều là pháp tính. Tướng của pháp tính là Phật nói không phân, không chẳng phân. Không phân là không thể chỉ bày cái kia, cái này, không có phân biệt; không có tướng, không có lượng; không chẳng phân là không chấp trước vô tướng ấy; vô lượng là phá tướng lượng, pháp tính vì hai việc ngăn ngại nên
 

[1] Xem Đại trí độ luận, quyển 32.
 

* Trang 78 *
device

nên không thấy: Một là không thấy có tướng có lượng; hai là thấy không tướng không lượng. Có tướng có lượng là thô; không tướng không lượng là tế. Thế nên nói, tướng của pháp tính không phân, không chẳng phân. Bồ-tát vào ba môn giải thoát, trú trong ba thật pháp là như như, pháp tính, thật tế thời có thể trù lượng, biết tướng chung, tướng riêng của các pháp. Tu-bồ-đề nghe Phật đáp xong, lại muốn hỏi Phật về các phương diện khác của vô lượng Phật pháp. Phật đáp: Biết hết thảy pháp không hợp không tán thời biết tướng chung, tướng riêng của các pháp.
Hỏi: Mắt thấy hai ngón tay có hợp có tán, vì sao nói không hợp không tán?
Đáp: Trước ta đã nói, cái thấy của mắt thịt (msa-cakus) với trâu dê thấy không khác nhau, không đáng tin.[1] Lại nữa, ba đốt da bọc thịt gọi là ngón tay; ngón tay không có pháp nhất định. Lại, giả sử có ngón tay cũng không thể hợp hết, chỉ hợp một phần, còn nhiều phần khác không hợp; vì nhiều phần không hợp nên không được nói ngón tay hợp.
Hỏi: Một ít phần hợp nên gọi là hợp?
Đáp: Một ít phần thời không gọi là ngón tay, làm sao nói ngón tay hợp? Nếu nhiều phần không hợp thời không gọi là không hợp, cớ gì vì một ít
 

[1] Xem Đại trí độ luận, quyển 38.

* Trang 79 *
device

mà lại gọi là hợp? Thế nên không được nói hai ngón tay hợp.
* Lại nữa, ngón tay với từng phần không khác, không một, tức là không có ngón tay; không có ngón tay nên không hợp. Ở trong môn phá một khác, thời hoàn toàn không có hợp, như Phật nói trong đây: Hết thảy pháp, tự tính không có; tự tính không có nên tức là không có pháp; không có pháp thời làm sao có hợp, có tán? Tu-bồ-đề nghe Phật nói như như, pháp tính, thật tế không hợp không tán; biết tướng lược, tướng rộng, thế nên Tu-bồ-đề thưa: Bạch đức Thế Tôn, ấy gọi là lược nhiếp Bát-nhã ba-la-mật. Lược nhiếp là con đường an ổn nên các Bồ-tát nên học.
 (Hết cuốn 82 theo bản Hán)
 
KINH: Bạch đức Thế Tôn, môn lược nhiếp Bát-nhã ấy hàng lợi căn Bồ-tát có thể ngộ nhập.
Phật dạy: Độn căn Bồ-tát cũng có thể ngộ nhập, trung căn Bồ-tát, tán tâm Bồ-tát cũng có thể ngộ nhập; môn ấy vô ngại, nếu Bồ-tát nhất tâm học đều vào được. Người giải đãi thiếu tinh tấn, vọng niệm, loạn tâm không thể vào được; người tinh tấn, không giải đãi, chánh niệm nhiếp tâm có thể vào. Người muốn trú địa vị bất thoái

* Trang 80 *
device

chuyển muốn mau đến trí Nhất thiết chủng (sarvath-jđna) có thể vào. Bồ-tát nên học như Bát-nhã ba-la-mật đã dạy cho đến nên học như Thí ba-la-mật đã dạy; Bồ-tát ấy sẽ được Nhất thiết trí (sarvajđa). Bồ-tát tu Bát-nhã ba-la-mật, các ma sự muốn khởi lên liền dứt. Vì vậy nên Bồ-tát muốn được sức phương tiện hãy tu Bát-nhã ba-la-mật. Nếu Bồ-tát hành như vậy, tập như vậy, tu như vậy Bát-nhã ba-la-mật, khi ấy chư Phật hiện tại trong vô lượng vố số quốc độ nghĩ đến vị Bồ-tát hành Bát-nhã ba-la-mật ấy, vì sao? Vì từ trong Bát-nhã phát sinh chư Phật quá khứ, vị lai, hiện tại. Vì vậy nên Bồ-tát nên suy nghĩ như vầy: Pháp của chư Phật quá khứ (gata), vị lai (angata), hiện tại (pratyutpanna) chứng được, ta cũng sẽ được. Như vậy, Bồ-tát nên tập Bát-nhã ba-la-mật, nếu tập Bát-nhã ba-la-mật như vậy mau được Vô thượng chánh đẳng chánh giác. Vì vậy nên Bồ-tát thường nên không xa lìa Nhất thiết trí. Nếu Bồ-tát hành Bát-nhã ba-la-mật như vậy cho đến trong khoảnh khắc gảy móng tay, phước đức của Bồ-tát ấy rất nhiều. Nếu có người dạy cho chúng sinh trong ba ngàn đại thiên thế giới (tri-shasra-mah-shasra-loka-dhtu), tự ý bố thí, trì giới, thiền định, trí tuệ; dạy khiến được giải thoát, giải thoát tri kiến; dạy khiến được quả Tu-đà-hoàn cho đến quả A-la-hán, đạo Bích-chi Phật, không bằng vị Bồ-tát ấy tu Bát-nhã trong khoảnh khắc gảy móng tay, vì sao? Vì từ trong Bát-nhã sinh ra bố thí, trì giới, thiền định, trí tuệ, quả Tu-đà-hoàn cho đến đạo

* Trang 81 *
device

Bích-chi Phật. Mười phương chư Phật hiện tại cũng từ trong Bát-nhã sinh; chư Phật quá khứ, hiện tại, vị lai cũng từ trong Bát-nhã sinh.
* Lại nữa, Tu-bồ-đề, Bồ-tát nên nghĩ tới Nhất thiết trí tu Bát-nhã ba-la-mật, hoặc trong giây lát, hoặc nửa ngày, hoặc một ngày, hoặc một tháng, hoặc trăm ngày, hoặc một năm, hoặc trăm năm, hoặc một kiếp, trăm kiếp cho đến vô lượng vô biên vô số kiếp, phước đức của Bồ-tát tu Bát-nhã ấy rất nhiều, hơn dạy cho chúng sinh trong mười phương hằng hà sa số thế giới bố thí, trì giới, thiền định, trí tuệ, giải thoát, giải thoát tri kiến; hơn dạy khiến được quả Tu-đà-hoàn cho đến đạo Bích-chi Phật, vì sao? Vì chư Phật từ trong Bát-nhã sinh, dạy bố thí, trì giới, thiền định, trí tuệ, giải thoát, giải thoát tri kiến, Tu-đà-hoàn quả cho đến đạo Bích-chi Phật.
Nếu có Bồ-tát an trú như Bát-nhã dạy, nên biết Bồ-tát ấy là vị bất thoái chuyển, được Phật hộ niệm. Thành tựu sức phương tiện như vậy, nên biết Bồ-tát ấy thân cận cúng dường vô lượng ngàn vạn ức Phật, gieo trồng căn lành, đi theo thiện tri thức lâu ngày tu sáu Ba-la-mật, lâu ngày tu mười tám không, bốn niệm xứ cho đến tám phần Thánh đạo, mười lực của Phật[1] cho đến trí Nhất thiết chủng. Nên biết Bồ-tát ấy ở địa vị làm con của đấng Pháp vương, đầy đủ thiện nguyện,
 

[1] Xem Đại trí độ luận, quyển 24.

* Trang 82 *
device

, thường không lìa Phật, không lìa các căn lành, từ một cõi Phật đến một cõi Phật. Nên biết Bồ-tát ấy có biện tài vô tận, đầy đủ Đà-la-ni, đầy đủ sắc thân, đầy đủ sự thọ ký, nên vì chúng sinh mà thọ thân. Nên biết Bồ-tát ấy khéo biết môn văn tự, khéo biết chẳng phải môn văn tự; khéo nói, khéo chẳng nói; khéo nói một lời, khéo nói hai lời, khéo nói nhiều lời; khéo biết người nam nói, khéo biết người nữ nói; khéo biết sắc cho đến thức; khéo biết tính thế gian; khéo biết tính Niết-bàn; khéo biết tướng pháp; khéo biết tướng hữu vi, khéo biết tướng vô vi; khéo biết pháp có, khéo biết pháp không; khéo biết tự tính, khéo biết tha tính; khéo biết pháp hợp, khéo biết pháp tán; khéo biết pháp tương ưng, khéo biết pháp không tương ưng, khéo biết pháp tương ưng không tương ưng; khéo biết như, khéo biết chẳng như; khéo biết pháp tính, khéo biết pháp vị, khéo biết duyên, khéo biết vô duyên; khéo biết ấm, khéo biết giới, khéo biết nhập; khéo biết bốn đế; khéo biết mười hai nhân duyên (Dvdẳaṅga-pratỵtyasamutpda); khéo biết thiền; khéo biết tâm vô lượng, khéo biết định vô sắc; khéo biết sáu Ba-la-mật, khéo biết bốn niệm xứ cho đến khéo biết trí Nhất thiết chủng; khéo biết tính hữu vi (saṃskṛta), khéo biết tính vô vi (asaṃskṛta); khéo biết tính có, khéo biết tính không; khéo biết quán sắc, khéo biết quán thọ, tưởng, hành, thức, cho đến khéo biết quán trí Nhất thiết chủng; khéo biết sắc (rpa), sắc

* Trang 83 *
device

tướng không (rpa-lakṣaṇa-nyat); khéo biết thọ (vedan), tưởng (saṃjđ), hành (saṃskra), thức (vijđna), thức tướng không, cho đến khéo biết Bồ-đề, Bồ-đề tướng không; khéo biết đạo xả bỏ, khéo biết đạo không xả bỏ; khéo biết sinh, khéo biết diệt, khéo biết trụ dị; khéo biết dục, khéo biết sân, khéo biết si, khéo biết không dục, khéo biết không sân, khéo biết không si; khéo biết thấy, khéo biết chẳng thấy, khéo biết tà kiến (mithy-dṛṣṭi), khéo biết chánh kiến (samyag-dṛṣṭi), khéo biết hết thảy kiến; khéo biết danh, khéo biết sắc, khéo biết danh sắc; khéo biết nhân duyên (hetu-pratyaya), khéo biết thứ đệ duyên (samanantara-pratyaya), khéo biết duyên duyên (lambana-pratyaya), khéo biết tăng thượng duyên (adhipati-pratyaya);[1] khéo biết hành tướng; khéo biết khổ, khéo biết tập, khéo biết diệt, khéo biết đạo; khéo biết địa ngục, khéo biết ngạ quỷ, khéo biết súc sinh, khéo biết người, khéo biết trời; khéo biết cõi địa ngục, khéo biết cõi ngạ quỷ, khéo biết cõi súc sinh, khéo biết cõi người, khéo biết cõi trời; khéo biết Tu-đà-hoàn, khéo biết quả Tu-đà-hoàn, khéo biết đạo Tu-đà-hoàn, khéo biết Tư-đà-hàm, khéo biết quả Tư-đà-hàm, khéo biết đạo Tư-đà-hàm; khéo biết A-na-hàm, khéo biết quả A-na-hàm, khéo biết đạo A-na-hàm, khéo biết A-la-hán, khéo biết quả A-la-hán, khéo biết đạo A-la-hán, khéo biết Bích-chi Phật, khéo biết quả Bích-chi Phật, khéo biết đạo Bích-chi Phật; khéo biết Phật, khéo biết trí Nhất thiết chủng, khéo biết đạo trí Nhất thiết chủng; khéo biết các căn, khéo biết các căn đầy đủ; khéo
 

[1] Tứ duyên (Catvāraḥ pratyayāḥ): Bốn thứ duyên làm chỗ nương tựa cho tất cả pháp hữu vi sinh khởi. Đại trí độ luận, quyển 32, chương 44: giải thích nghĩa bốn duyên; Madhyamaka śāstra, chương 1: quán nhân duyên (Prattyaya-parīkṣā), kệ 5: Catvāraḥ pratyayā hetuś cālambanam anantaraṃ, tatha eva adhipateyaṃ ca pratyayo nāsti pañcamaḥ; T. 30, số 1564: Trung luận (中論), chương 1, kệ 5, tr. 2b29-2c1: nhân duyên, thứ đệ duyên, duyên duyên, tăng thượng duyên, chỉ do bốn duyên ấy sinh ra các pháp, không còn có duyên thứ năm (因緣次第緣, 緣緣增上緣, 四緣生諸法, 更無第五緣).

* Trang 84 *
device

biết tuệ, khéo biết tật tuệ, khéo biết tuệ có lực, khéo biết tuệ lanh lợi, khéo biết tuệ xuất ly, khéo biết thông đạt, khéo biết tuệ rộng lớn, khéo biết tuệ thâm sâu, khéo biết tuệ lớn, khéo biết tuệ vô đẳng, khéo biết tuệ như thật; khéo biết đời quá khứ, khéo biết đời vị lai, khéo biết đời hiện tại; khéo biết phương tiện, khéo biết đợi chúng sinh; khéo biết tâm, khéo biết tâm sâu xa, khéo biết nghĩa, khéo biết lời nói; khéo biết phân biệt ba thừa.
Này Tu-bồ-đề, Bồ-tát hành Bát-nhã ba-la-mật, sinh Bát-nhã ba-la-mật, tu Bát-nhã ba-la-mật được các lợi ích như vậy.
LUẬN: Ý Tu-bồ-đề nghĩ rằng: Do bốn cửa đi vào tuy an ổn, song vì rất sâu xa nên chỉ kẻ lợi căn mới vào được.
Phật đáp: Không ai không vào được. Tu-bồ-đề hiểu chỉ người có lợi căn trí tuệ vào được, còn ý Phật thì người chỉ có nhất tâm tinh tấn muốn học đều có thể vào được. Thí như lúc nóng bức gặp ao nước trong mát, người có mắt có chân đều có thể vào, còn người tuy ở gần mà không muốn vào thời không vào. Bốn cửa vào ao Bát-nhã ba-la-mật cũng như vậy, bốn phương chúng sinh có ngăn ngại gì. Người không giải đãi là người chánh tinh tấn (samyag-vỵrya), người không vọng niệm (samyak-smṛti) là người có chánh niệm, người không loạn tâm là người có chánh định (samyak-samdhi). Bốn cửa như vậy là chánh kiến (samyag-dṛṣṭi), chánh kiến... an

* Trang 85 *
device

trú, là giới hạnh; tám thánh đạo (ryṣṭṅgika-mrga) ấy có thể được Bát-nhã ba-la-mật. Tu-bồ-đề là người Tiểu thừa trí mỏng, nên chỉ nói người lợi căn mới vào được, còn Phật Đại thừa trí lớn nên nói tuy hàng trung căn, độn căn mà tu tập tám pháp cũng có thể vào bốn cửa ấy. Trong đây, Phật vì tâm đại bi nên nói hàng trung căn, độn căn đều có thể vào được. Nếu Bồ-tát học sáu Ba-la-mật như Bát-nhã đã nói thời không bao lâu sẽ được Nhất thiết trí. Như trong pháp Thanh-văn, không chỉ do chánh kiến đắc đạo mà còn do cả tám thánh đạo hợp thành; pháp Đại thừa cũng như vậy, không chỉ học Bát-nhã được Nhất thiết trí, mà còn phải hợp với năm Ba-la-mật kia mới được. Thế nên nói Bồ-tát đúng như Bát-nhã đã nói nên học được trí Nhất thiết chủng (sarvath-jđna).
Hỏi: Ở trên chỉ nói Bát-nhã hay đưa đến trí Nhất thiết chủng,[1] nay cớ sao lại nói hợp cùng với năm Ba-la-mật mới được đến?
Đáp: Thường nói hợp cùng sáu Ba-la-mật nên được đến; hoặc có khi ở cõi Phật thanh tịnh, chỉ nghe thật tướng là đến được Nhất thiết trí, không cần thứ lớp tu các Ba-la-mật. Trong đây nói, Bồ-tát được Nhất thiết trí thời chỉ do công của Bát-nhã đã đủ, nên nay chỉ tán thán thế lực của người tu Bát-nhã. Như trong kinh này nói: Bồ-tát hành Bát-nhã thời ma sự (mrakarma) có khởi lên liền dứt.
Từ trên kia, chư Phật hộ niệm cho đến đây đều là tán thán công đức Bồ-tát hành Bát-nhã cho đến phân biệt khéo biết ba thừa. Khéo biết môn văn tự là như đã
 

[1] Xem Đại trí độ luận, quyển 82.

* Trang 86 *
device

nói trong văn tự Đà-la-ni.[1] Môn chẳng phải văn tự là: Như như, pháp tính, thật tế, trong đó không có văn tự. Nói lược là Bồ-tát có lực phước đức vô lượng nên khéo biết hai pháp, là thế gian và Niết-bàn. Nếu nhàm chán cái khổ thế gian thời nghĩ đến Niết-bàn; nếu muốn mất Niết-bàn thời trở lại nghĩ đến thế gian. Tu tập các phước đức nên khéo biết chữ, phá điên đảo (viparysa) đối với phước đức nên khéo biết chẳng phải có chữ. Lời nói, chẳng phải lời nói cũng như vậy. Một lời nói là do một lời nói có thể phân biệt nhiều ít, lời nói trong sạch, lời nói không trong sạch. Một lời, hai lời, nhiều lời, trai nói, gái nói, âm thanh khác nhau. Bồ-tát khéo biết việc ấy nên hàng phục các tà đạo và các kẻ hiếu thắng. Khéo biết sắc cho đến thức hai tướng hoặc thường hoặc vô thường, như trước nói. Khéo biết đạo xả bỏ là Bồ-tát từ một địa, đến một địa, xả bỏ địa dưới không ưu, được địa trên không tham; đạo chẳng xả bỏ là trú trong địa ấy không bỏ. Tà kiến tiếp thế gian chánh kiến, hết thảy kiến, các kiến học, vô học. Hành là mười sáu hành. Khéo biết Tu-đà-hoàn là khéo biết người; đạo Tu-đà-hoàn là kiến đế đạo; quả Tu-đà-hoàn là tâm tâm số pháp thứ mười sáu và vô lậu giới... cho đến Phật cũng như vậy. Khéo biết các căn là khéo phân biệt hai mươi hai căn (dvviṃṣatỵndriyṇi).[2] Có người nói xem chúng sinh có thể độ căn có lợi, độn; người đầy đủ căn có thể độ, người không đầy đủ căn chưa thể độ. Lại Bồ-tát cũng tự biết căn lành đầy đủ, không đầy đủ; như chim con tự biết lông cánh đầy đủ mới có thể bay. Tuệ là tướng chung của hết thảy trí tuệ. Tật tuệ là mau biết các pháp. Có người tuy mau
 

[1] Xem Đại trí độ luận, quyển 28, 42, 48.
[2] Abhidharmakośa śāstra, Dhātunirdeśa, tr. 37: Kinh có nói đến hai mươi căn khác nhau là nhãn căn (cakṣurindriya), nhĩ căn (śrotrendriya), tỷ căn (ghraṇendriya), thiệt căn (jihvendriya), thân căn (kāyendriya), ý căn (māna-indriya), nam căn (puruṣendriya), nữ căn (strīndriya), mạng căn (jivitendriya), lạc căn (sukhendriya), khổ căn (duḥkhendriya), hỷ căn (saumanasyendriya), ưu căn (daurmanasyendriya), xả căn (upekṣendriya), tín căn (śraddhendriya), cần căn (vīryendriya), niệm căn (smṛtīndriya), định căn (samādhindriya), tuệ căn (prajñendriya), vị tri đương tri căn (anājñātamājñāsyāmīndriya), dĩ tri căn (ājñendriya), cụ tri căn (ājñātāvīndriya).

* Trang 87 *
device

 mà trí lực không mạnh; như ngựa tuy chạy mau mà sức yếu. Có người tuy mạnh mà trí lực không lanh; thí như búa đùi tuy có sức mạnh mà không thể chặt cây. Tuệ ra khỏi[1] là ở trong các vấn nạn có thể tự ra khỏi, cũng có thể ở trong các phiền não tự ra khỏi ba cõi mà vào Niết-bàn. Tuệ thông đạt là rốt ráo thông suốt Phật pháp, cho đến lậu hoặc dứt sạch, được Niết-bàn, phá các pháp để đi vào pháp tính. Tuệ rộng lớn (vipulaprajđ) là các kinh sách, luận nghị giữa đời và đạo không có trong Phật pháp mà có thể biết hết. Tuệ thâm sâu (gambhỵryṃ prajđ) là quán hết thảy pháp vô tướng không ngại, không thể nghĩ nghì. Trí tuệ sâu của thế gian là có thể biết việc lâu xa, việc trong lợi có suy, trong suy có lợi. Tuệ lớn (mahprajđ) là tổng quát các tuệ trên gọi là lớn; lại trong hết thảy chúng sinh, Phật là lớn; trong hết thảy pháp, Bát-nhã là lớn; biết Phật và tin pháp cùng với đại pháp hòa hợp nên gọi là lớn. Tuệ vô đẳng (asama-prajđ) là ở trong Bát-nhã mà không chấp trước Bát-nhã, vào sâu được như vậy, không còn pháp gì có thể ví dụ nên gọi là vô đẳng. Lại nữa, Bồ-tát dần dần hành đạo đạt đến tính không thể nghĩ nghì, không có gì sánh bằng nên gọi là vô đẳng (asama). Tuệ như thật là như ngọc như ý không có màu sắc nhất định, tùy theo vật đối hiện trước nó mà biến màu; Bát-nhã cũng như vậy, không có tướng nhất định, chỉ tùy theo các pháp hành. Lại, như ngọc như ý, tùy ước nguyện đều đạt được; Bát-nhã cũng như vậy, người thực hành Bát-nhã có thể đạt ước nguyện thành Phật, huống gì các ước nguyện khác.[2] Quá khứ đã diệt, vị lai chưa sinh, không được nói rằng có, không được nói rằng không; hành được thật tướng trong
 

[1] Tuệ ra khỏi (xuất tuệ). Tức trí tuệ mầu nhiệm có năng lực khiến người tu hành ra khỏi thế gian sinh tử. T. 26: Phật địa kinh luận (佛地經論), quyển 2 nói: “Đắc năng xuất ly sanh tử diệu tuệ, cố danh xuất tuệ”. Nghĩa là: Trí tuệ mầu nhiệm có năng lực ra khỏi sinh tử, cho nên gọi là tuệ ra khỏi.
[2]Tham khảo T. 2: Tạp a-hàm kinh (Saṃyuktāgama-雜阿含), quyển 45, kinh số 1212, tr. 330b2-4; T. 30: Du già sư địa luận (Yogācāra-bhūmi-śāstra-瑜伽師地論), quyển 83, tr. 761a14-b2. 

* Trang 88 *
device

trong đó, ấy gọi là khéo biết. Pháp hiện tại niệm niệm sinh diệt không thể biết mà có thể thông đạt, ấy gọi là khéo biết đời hiện tại. Phương tiện (upya) là muốn thành tựu công việc phải có đầy đủ nhân duyên nhiều ít thích hợp, không bị sai lạc mới được. Như Bồ-tát tuy tập hành không, mà không chứng thật tế; tuy tập hành phước đức cũng không đắm trước. Đợi chúng sinh là như khách buôn, đại tướng, tuy cỡi ngựa nhanh, có thể mau đến nơi, song cố đợi mọi người; Bồ-tát cũng như vậy, cỡi ngựa tài trí tuệ, tuy có thể mau vào Niết-bàn, cũng đợi chúng sinh nên không vào. Khéo biết tâm thiện ác của chúng sinh, tâm sâu xa là hiện tại tuy ác, nhưng vốn nó là thiện. Như cha mẹ đánh con, bên ngoài ác mà bên trong thiện; như Phật độ chàng Ương-quật-ma-la (Aguli-mlỵya),[1] biết nó tâm hiện ra bên ngoài tuy ác mà thâm tâm thật thiện. Bồ-tát quán xét chúng sinh đủ năm thiện căn tín, tấn, niệm, định, tuệ từ trong tâm sâu xa đi đến, khi ấy có thể độ được. Nghĩa l có hai: Cũng chỉ pháp, cũng chỉ tên. Ngữ là lời nói, dùng danh từ để gọi vật. Được nghĩa vô ngại, pháp vô ngại nên gọi là khéo biết nghĩa. Được từ vô ngại, vui nói vô ngại nên gọi là khéo biết ngữ. Bồ-tát có hai việc khéo biết ấy có thể đem pháp ba thừa độ chúng sinh, ấy gọi là khéo biết phân biệt ba thừa. Như vậy, vì khó hiểu nên nói, còn điều dễ hiểu không nói.
Hỏi: Cớ sao trước nói khéo biết sắc cho đến thức, sau mới nói khéo biết ấm, giới, nhập? Cớ sao trước nói khéo biết duyên sau mới nói khéo biết nhân duyên, thứ đệ duyên, duyên duyên, tăng thượng duyên?
 

[1] Ương quật ma la (Aṅguli-mālya, Aṅguli-mālīya, Pāli: Aṅguli-māla):  Cũng gọi là Ương-quật-ma-la, Ương-lũ-lợi-ma-la, Ương-quật-ma dịch là Chỉ Man, Chỉ kế,  Nhất thiết thế gian hiện, Chỉ man ngoại đạo. Xem Kinh Tạp a-hàm, quyển 38; Kinh Tăng nhất a-hàm, quyển 31; Kinh Ương quật ma la; Đại đường tây vực ký, quyển 6.

* Trang 89 *
device

Đáp: Trước nói rộng, sau nói lược. Lại có người nói: Trước nói ngũ uẩn (pađcaskandha) có ba thứ: Thiện (kuśala), bất thiện (akuśala) và vô ký (avykṛta). Giới uẩn (ỵla-skandha), định uẩn (samdhi-skandha)... cũng gọi là năm uẩn. Duyên trước nói lược, sau nói rộng.
 
_______________
 

* Trang 90 *
device

Xem Mục Lục

Top Book

Top Book Mp3

Top Music Album

 
© Copyright 2009 - 2018 anphat.org - Chịu trách nhiệm nội dung: Thị Đức bienman0811@yahoo.com - Hỗ trợ kỹ thuật votamthoai@gmail.com